Bấm chuột có nút hoàn tác. Cơ thể và căn nhà của bạn thì không.

Sáng nay có người báo cho bạn: tên bạn đã nằm trong danh sách đăng ký hiến tạng. Bạn chưa từng đăng ký, bạn còn không biết trang web ấy ở đâu. Cảm giác của bạn sẽ thế nào?

Nghe như chuyện đùa, nhưng cuối tháng 10, nhiều clip và bài báo cho thấy chuyện ấy có thể xảy ra thật. Có người đã thử dùng họ tên và số căn cước của người khác để đăng ký hiến tạng trên website của Trung tâm Điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, và hệ thống nhận luôn.^[1] Chiều 30/10, website tạm dừng nhận đăng ký mới.^[2]

Hiến mô tạng là một việc làm nhân văn và cần được khuyến khích. Một quả thận, một lá gan có thể giữ lại mạng sống của người đang chờ ghép. Chính vì cao quý như vậy, nó phải xuất phát từ ý muốn thật của người hiến. Bài này tôi không bàn về chính sách hiến mô tạng hay dự luật mà Quốc hội đang xem xét. Tôi muốn qua một vài sự việc cụ thể để nói về một khía cạnh khác, đó là việc dữ liệu của chúng ta đang bị lấy ra sao, được sử dụng như thế nào, có giá trị đến đâu, và ai mới có quyền nói thay ý muốn của chúng ta.

Chìa khóa treo ngoài cổng

Hướng dẫn công khai trên website mô tả rất rõ: Điền họ tên, ngày sinh, giới tính và số căn cước hoặc hộ chiếu là vào được danh sách hiến tặng quốc gia. Thêm số điện thoại, email và ảnh là tạo được thẻ điện tử. Thêm địa chỉ là có thẻ cứng gửi về tận nhà. Muốn xem lại thông tin đã đăng ký thì đăng nhập bằng số căn cước và mật khẩu mặc định Abc@123, ghi ngay trên trang.^[3]

Trong toàn bộ quy trình này, hệ thống không hề hỏi chính người có tên trong hồ sơ rằng họ có thật sự muốn không. Phía Trung tâm cho biết đăng ký trực tuyến chỉ để ghi nhận nguyện vọng và không yêu cầu khám sức khỏe, xét nghiệm.^[4] Giám đốc Bệnh viện Việt Đức cũng nói rõ không thể chỉ dựa vào một thao tác đăng ký trực tuyến.^[5]

Số căn cước là thứ không thể giữ kín. Bạn đi du lịch, thuê nhà, làm sim, vay tiền, xin việc, đâu cũng phải trình, đâu cũng để lại bản photo. Biết số căn cước của ai đó cũng như biết số nhà của họ. Biết thì biết, nhưng không vì thế mà có quyền đẩy cửa bước vào, càng không có quyền ngồi quyết định thay chủ nhà. Đằng này, cánh cửa còn bỏ ngỏ luôn: theo đúng hướng dẫn, ai biết số căn cước của một người đã đăng ký đều có thể dùng mật khẩu chung kia để xem thông tin ghi nhận về người ấy.^[6]

Đây không phải thông tin vặt mà ai muốn xem thì xem. Hiến hay không hiến thân thể sau khi chết gắn với tín ngưỡng, quan niệm sống và tình cảm gia đình của mỗi người. Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 buộc mọi thông tin về người hiến phải được mã hóa và bảo mật.^[7] Bộ luật Dân sự coi đời sống riêng tư là bất khả xâm phạm.^[8] Nghị định 356/2025 đòi phân quyền truy cập đối với dữ liệu nhạy cảm.^[9] Một mật khẩu cả nước cùng biết thì phân quyền cho ai?

Lấy dữ liệu bất chấp ý chí chủ thể: ai trả giá?

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 nói cho nhanh như thế này; Muốn thu thập dữ liệu của ai thì phải được chính người đó đồng ý trước. Sự đồng ý phải tự nguyện và người đồng ý phải biết rõ mình đồng ý điều gì. Im lặng không được tính là đồng ý.^[10] Nghị định 356 quy định cụ thể hơn: nơi xin đồng ý phải kiểm chứng được ai đã đồng ý, lúc nào, nội dung gì, phải lưu lại, và khi có tranh chấp thì chính họ là bên chứng minh.^[11] Nói cách khác, người dân không phải đi chứng minh mình vô can.

Một hệ thống nhận thông tin từ bất kỳ ai rồi ghi ngay đó là nguyện vọng của người có tên thì không chứng minh được điều nào trong số ấy. Dòng chữ đăng ký thành công hiện trên màn hình chỉ chứng minh một việc: có người vừa bấm nút.

Vậy thu thập kiểu ấy để làm gì và ai được gì?

Tôi cũng thấy khó hiểu là với cơ chế đó dữ liệu thu được sẽ có nhiều dữ liệu rác. Thậm chí biết cơ chế này người ta ghét nhau, đùa nhau cũng có thể cho nhau vào danh sách đăng ký hiến mô tạng. Cơ quan thu thập dữ liệu sẽ làm gì với đám dữ liệu này? Có lẽ thư duy nhất có giá trị là các con số để đưa vào báo cáo.

Và ai là người gánh hậu quả?

Trước hết là người dân, và chuyện cũng đã diễn ra ở một lĩnh vực khác. Bộ Tài chính cho biết đã nhận phản ánh của khoảng 4.000 người bị lấy thông tin để lập doanh nghiệp, nhiều người chỉ biết khi nhận thông báo nợ thuế kèm quyết định tạm hoãn xuất cảnh.^[12] Có người ra sân bay mới biết mình không đi được.^[13] Có người làm đơn đề nghị xác minh suốt nhiều tháng, rồi vẫn nhận thông báo hoãn xuất cảnh.^[14] Thông tin căn cước của họ bị người khác dùng, còn việc chứng minh mình không liên quan lại đổ lên đầu họ.

Tiếp đến là xã hội phải gánh. Hoạt động hiến tạng phụ thuộc rất nhiều vào niềm tin. Khi niềm tin đổ vỡ, người dân bắt đầu sợ tên mình bị đăng ký bừa, người dân luôn có sự đề phòng và người thiệt cuối cùng lại là những bệnh nhân đang mòn mỏi nằm chờ một lá gan, một quả thận.

Cuối cùng là nơi vận hành hệ thống, pháp luật không để việc này miễn phí. Vi phạm có thể bị phạt hành chính, mức tối đa đối với phần lớn hành vi vi phạm là 3 tỷ đồng với tổ chức (cá nhân bằng một nửa), tùy tính chất có thể bị truy cứu hình sự, gây thiệt hại thì phải bồi thường.^[15] Phát hiện vi phạm có thể gây tổn hại đến sức khỏe, danh dự hay tài sản của chủ thể thì phải báo cơ quan chuyên trách chậm nhất trong 72 giờ.^[16] Luật cũng buộc cơ quan, tổ chức chỉ định bộ phận, nhân sự bảo vệ dữ liệu cá nhân, hoặc thuê đơn vị làm việc đó.^[17] Nghị định 356 giao họ dựng quy trình, đánh giá tuân thủ và lập hồ sơ đánh giá tác động.^[18] Một bộ phận làm việc đến nơi đến chốn sẽ phải hỏi từ ngày thiết kế: ai được đăng ký, ai được xem, lấy gì chứng minh sự đồng ý, người bị mạo danh sẽ kêu đến ai.

Tôi chưa được xem hồ sơ thiết kế và nhật ký hệ thống nên không kết luận ai sai. Nhưng chỉ riêng những gì đã công khai đã đủ để đòi hỏi phải nghiêm túc kiểm tra.

Tấm thẻ không phải để làm kỷ niệm hay để cho oai

Nếu chỉ dừng ở dữ liệu thì chuyện cũng đã là nghiêm trọng rồi. Nhưng theo hướng dẫn trên trang web còn phát thẻ cho người đăng ký. Cái thẻ này có ý nghĩa gì?

Theo Luật năm 2006, đăng ký hiến sau khi chết chỉ có hiệu lực từ khi người đăng ký được cấp thẻ.^[19] Người có thẻ thì sau khi mất, cơ sở y tế đủ điều kiện được lấy mô, tạng. Người không có thẻ thì phải có văn bản đồng ý của cha mẹ, vợ chồng hoặc con cái đã thành niên.^[20] Thẻ do cơ sở y tế cấp, sau khi đã gặp trực tiếp người hiến để tư vấn, hướng dẫn và kiểm tra sức khỏe.^[21]

Hướng dẫn quy trình trên trang web không có bước gặp mặt nào. Vậy tấm thẻ điện tử kia là thẻ gì? Nếu là thẻ theo luật, nơi cấp phải giải trình vì sao bỏ qua các bước luật bắt buộc. Nếu chỉ là giấy báo đã nhận thông tin, phải ghi rõ để không ai cầm nhầm nó với một đăng ký có hiệu lực.^[22]

Phía ngành y cho biết khi hiến thực tế vẫn phải có sự đồng ý và chữ ký xác nhận của người thân.^[23] Tôi tin điều đó và trân trọng cách làm ấy; nhưng luật viết về người có thẻ không viết như thế. Giả sử anh A bị đăng ký hộ và có thẻ mang tên anh nó nằm ở đâu đó. Nhiều năm sau anh gặp nạn. Gia đình không chỉ chịu mất mát mà còn phải đi chứng minh anh chưa từng đăng ký, vào lúc đau đớn nhất và tuyệt vọng nhất.

Tấm thẻ làm từ thông tin mạo danh không tạo ra ý chí của người bị mạo danh. Nhưng sự tồn tài của nó đủ giống thật để người khác tin. Vì vậy đáng lẽ phải chặt chẽ và nghiêm túc từ đầu, chứ không phải chờ đến lúc xảy ra hậu quả.

Ngộ nhận phổ biến: có dữ liệu là có ý chí

Trang web đăng ký hiến tạng không phải trường hợp cá biệt. Nó là một lát cắt của cách nghĩ đang lan nhanh trong chuyển đổi số: dữ liệu khớp thì giao dịch đúng, dữ liệu có thể xác thực thay cho ý chí, có dữ liệu, có xác thực điện tử là đủ.

Các doanh nghiệp ma thời gian qua đã cho thấy cách nghĩ ấy dẫn đến hậu quả gì. Thủ tục đăng ký doanh nghiệp qua mạng được thiết kế để thuận tiện cho dân, không cần đến trực tiếp, cho đến khi sự thuận tiện ấy thành lối vào cho kẻ gian.^[24] Theo cơ quan điều tra Công an Nghệ An, một nhóm đối tượng đã gom căn cước từ tiệm cầm đồ để lập hàng loạt công ty ma rồi bán hóa đơn khống.^[25]

Cơ quan quản lý đã điều chỉnh: Nghị định 296/2026/NĐ-CP bổ sung yêu cầu người đăng ký doanh nghiệp phải xác thực điện tử, hồ sơ gắn với danh tính điện tử đã xác minh và toàn bộ quá trình được lưu vết.^[26] Đó là bước đi đúng. Nhưng cần nhìn rõ nó làm được gì và không làm được gì. Xác thực điện tử cho biết ai đang thao tác. Nó không cho biết người có tên có thật muốn đứng tên hay không, có hiểu mình sắp gánh trách nhiệm gì, có bị ai ép hay không.

Với mọi giao dịch quan trọng, có ba câu hỏi phải trả lời. Người thao tác có đúng là chủ không? Người đó có quyền làm việc này không? Và người có tên có thật lòng muốn, có hiểu hậu quả, có đang tự do quyết định không? Công nghệ trả lời tốt câu thứ nhất, giúp được một phần câu thứ hai. Câu thứ ba thì không cơ sở dữ liệu nào chứa nổi, vì ý chí nằm trong đầu con người. Coi dữ liệu là đủ, chuyển đổi số không những không chặn được gian lận mà còn có thể khiến gian lận trôi chảy hơn.

Có những cú bấm không có nút hoàn tác

Đã có những quan điểm mượn định hướng cải cách của Đảng và Nhà nước, cho rằng sai thì sửa, cần phải cởi trói cho thủ tục, rồi luật có cơ chế tuyên giao dịch vô hiệu, có đền bù, cần gì thêm người ngồi kiểm tra cho phiền. Nghe hợp lý, cho đến khi nhìn vào bản chất của hậu quả. Nợ thuế oan còn gỡ được, dù mất nhiều tháng. Thẻ mạo danh phát hiện sớm còn thu hồi được. Nhưng một bộ phận cơ thể đã lấy ra thì không gắn lại được. Một căn nhà đã sang tên rồi bán tiếp cho người thứ ba ngay tình, thì dù cuối cùng có đòi được, người mất nhà cũng đã vất vưởng nhiều năm.^[27] Với loại việc này, hậu kiểm không phải cứu chữa. Nó chỉ là lập biên bản ghi nhận thiệt hại và quy trách nhiệm

Theo Bộ Công an, năm 2025 cả nước ghi nhận hơn 4.200 vụ lừa đảo trực tuyến với thiệt hại khoảng 8.000 tỷ đồng^[28], dù giao dịch chuyển tiền trên 10 triệu đồng đã phải xác thực sinh trắc học từ ngày 01/7/2024^[29]. Nạn nhân tự mình vượt qua mọi bước xác thực: lớp danh tính và hành vi vận hành hoàn hảo, còn ý chí đã bị thao túng từ trước.

Trên thực tế, ngay cả khi gặp mặt trực tiếp, việc xác thực ý chí của một người cũng không phải lúc nào cũng dễ dàng. Có những vụ lừa đảo mà người bị lừa không tin chính những người thân của mình khi được khuyên can, liên tục chuyển tiền cho kẻ lừa đảo. Hợp đồng mua kỳ nghỉ là một ví dụ điển hình mà chắc nhiều gia đình giờ này đã thấm.

Pháp luật đã có cơ chế bắt buộc xác thực ý chí thông qua gặp mặt trực tiếp, đặc biệt là các giao dịch dân sự quan trọng. Luật Công chứng năm 2024 giao đúng việc ấy cho công chứng viên: giải thích quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý của giao dịch; khi có dấu hiệu bị đe dọa, cưỡng ép hoặc nghi ngờ về năng lực hành vi thì phải làm rõ trước khi công chứng.^[30] Đó không phải thủ tục cho đủ bộ hồ sơ. Đó là khâu mà một con người trực tiếp quan sát và đặt câu hỏi cho người sắp định đoạt tài sản của mình.

Bộ luật Dân sự từ lâu đã xác lập nguyên tắc: giao dịch chỉ có hiệu lực khi người tham gia hoàn toàn tự nguyện, và giao dịch do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép có thể bị tuyên vô hiệu.^[31] Nhưng tuyên vô hiệu là việc của tòa án, sau khi thiệt hại đã xảy ra, và người yếu thế phải tự đi chứng minh mình bị lừa. Xác thực ý chí ở khâu tiền kiểm là để họ không phải đi đến bước ấy.

Điều này không có nghĩa là quay lưng với công nghệ. Công nghệ nên làm thật tốt phần việc của nó: xác thực danh tính nhanh và chắc, chống giả mạo giấy tờ, lưu vết đầy đủ, bớt thời gian và đi lại cho dân, cũng như giúp công chứng viên làm việc thuận tiện hơn. Nhưng người đặt câu hỏi, người nghe câu trả lời, người quyết định dừng hay tiếp tục, và người chịu trách nhiệm trước pháp luật nếu sai, vẫn phải là con người. Ai muốn bỏ một khâu kiểm tra vì đã có dữ liệu thì phải trả lời được hai câu: ai sẽ làm thay việc hỏi ấy, và khi thiệt hại xảy ra do sai sót thì ai chịu trách nhiệm.

Máy ghi nhận rất chính xác ai đã bấm nút. Nhưng ai thực sự bấm nút, bấm trong trạng thái say hay tỉnh, bấm xong hậu quả thế nào thì chưa có máy nào xác định thay con người được.

Nguồn tham khảo

Các nguồn báo chí và trang web trích dẫn dưới đây được tra cứu ngày 31/10/2026.